Projekty

Ścieżki prawa w społecznościach mieszanych etnicznie i religijnie. Doświadczenia Rzeczpospolitej Obojga Narodów i jej państw sukcesyjnych.

Emmy-Noether-Gruppe (DFG)
Kierownik projektu: prof. dr Yvonne Kleinmann
Pracownicy naukowi: dr Stephan Stach; dr Tracie L. Wilson

Grupa badawcza Emmy Noether Ścieżki prawa w społecznościach mieszanych etnicznie i religijnie. Doświadczenia Rzeczpospolitej Obojga Narodów i jej państw sukcesyjnych działała od kwietnia 2008 r. do lutego 2014 r. jako interdyscyplinarna jednostka (historia/etnologia) przy Instytucie Slawistyki i Studiów nad Kulturą Europy Środkowo-Wschodniej na uniwersytecie w Lipsku. Wraz z powołaniem Yvonne Kleinmann na stanowisko profesora na uniwersytecie w Halle grupę badawczą włączono w struktury tegoż uniwersytetu. Dysponuje ona własnym budżetem, umożliwiającym kwerendy naukowe, międzynarodowe projeky kooperacyjne, organizację imprez akademickich i przygotowanie publikacji. Wraz z przeprowadzką do Halle reszta środków finansowych włączona została w budżet Centrum im. Aleksandra Brücknera (do marca 2017 r.).

Trójka naukowców uczestniczących w projekcie bada w chronologicznej perspektywie przekrojowej związki między prawem i religią w polskiej historii w kontekście zmieniających się systemów władzy. Analizują oni, jak mieszane etnicznie i religijnie społeczności przekładają istniejącą różnorodność kulturową na specyficzne formy prawa, socjoekonomicznej interakcji i form ogranizacji politycznej. Okres badawczy rozciąga się od epoki nowożytnej do 1939 r.

Na projekt składają się trzy diachronicznie zorientowane studia przypadku:

  • Yvonne Kleinmann: Różnorodność religijna w świetle prawa. Teoria i praktyka konstytucji miejskiej w nowożytnej Polsce (opis projektu por. poniżej)
  • Tracie L. Wilson: On the Edge of Empire: Shifting Legal Landscapes and Social Activism in Turn-of-the-Century Galicia (projekt badawczy)

Projekt został przerwany na okres urlopu wychowawczego: 04/2014-05/2015. Obecnie zakończone zostały prace nad czterema rozdziałami manuskryptu, który w roboczej wersji powinien zostać zakończony do maja 2016 r. Publikacja książki planowana jest na 2017 r.

  • Stephan Stach: Polityka narodowościowa z tylnej ławki. Koncepcje i praktyki dotyczące mniejszości narodowych i etniczno-religijnych w Polsce okresu Piłsudskiego (1926-1939) (praca doktorska)

Stephan Stach złożył swą pracę doktorską w listopadzie 2014 r. na uniwersytecie w Halle. Obronił ją w czerwcu 2015 r. z oceną magna cum laude. Obecnie trwają prace redaktorskie nad manuskryptem, przygotowujące go do publikacji w formie monografii w pierwszej serii wydawniczej Centrum im. Aleksandra Brücknera.

Poza pracą nad pojedynczymi projektami członkowie projektu badawczego zastanawiają się wspólnie w perspektywie longue durée nad kwestią religii postrzeganej w świetle prawa. Instrumentarium metodologiczne obejmuje historyczne porównanie prawa, nowsze badania historii instytucji, antropologię prawa i etnologię. Jako wspólny wynik prac prowadzonych nad projektem planowana jest edycja źródłowa dotycząca interakcji prawa i religii w polskiej historii.

www.religion-and-law-in-east-central-europe.de


Różnorodność religijna w świetle prawa. Teoria i praktyka konstytucji miejskiej w nowożytnej Polsce

prof. dr. Yvonne Kleinmann (projekt badawczy)

Różnorodoność religijna traktowana jest - czy to w aktualnych debatach politycznych czy też w badaniach historycznych - zasadniczo jako konstelacja sprawiająca problemy i posiadająca spory potencjał konfliktu i przemocy. Uwaga koncentruje się tu zasadniczo na różnicach ideologicznych i niespójnych systemach wartości. Przedstawiany poniżej projekt wychodzi z innego, pragmatycznego założenia: pyta on o potencjał prawa, zabezpieczający koegzystencję różnych praktyk religijnych i kształtujący relacje społeczne między członkami óżnych wspólnot religinych i wyznaniowych, wykraczający poza rytualny wymiar codzienności. Spoglądając z tej perspektywy konflikt traktowany jest jako przejściowa i dająca się naprawić dysfunkcjonalność systemu społecznego. Badanie opiera się na szerokim i traktowanym w liczbie mnogiej rozumieniu prawa: znaczenie odgrywa dla niego zarówno niespektakularna komunikacja cywilno-prawna jak i procesy prawno-karne. Uczone wyobrażenia na temat prawa są równoważne z perspektywą laików w tej dziedzinie. Prawne normy odgrywają taką samą rolę jak praktyki i rytuały prawne. W centrum analizy znajduje się jej procesualny charakter, jak również negocjacje dotyczące prawa i drogi, jakimi rozwijało się prawo.

Okres badań dotyczy federalnie zorganizowanej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Centralne pytanie dotyczy potencjału lokalnego porządku prawnego dla politycznej integracji różnych porządków religijnych, tj. katolickiej, żydowskiej, protestanckiej. Jak poszczególne sfery prawa odgraniczano od siebie? Jak definiowano podporządkowane grupy będące nośnikami władzy? Jak rozwijano nieformalne praktyki prawne? Jak definiowano wybiórczo bądź w sposób ciągły dające się zastosować instrumenty prawne? Badania koncentrują się na analizie latyfundium rzeszowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem jego centrum administracyjnego, czyli miasta Rzeszów, położonego w połowie drogi między Krakowem a Lwowem, w sferze przejściowej między terenami polskojęzycznej Małopolski i terenami zachodniej Rusi.

Znaczenie perspektywy lokalnej wynika ze specyficznej struktury władzy w Rezczypospolitej Obojga Narodów. W większym niż państwa sąsiedzkie stopniu unia państwowa nacechowana była władzą, jaką posiadały stany, korporacje, wspólnoty religijne. Dysponowały one częściowymi regulacjami prawnymi i cieszyły się różnego stopnia autonomią. Niezależnie od tego tworzyły one część Korony i były powiązane z nią poprzez urzędy i podatki. Ze znikającym wpływem królewskim na dobra szlacheckie od XVI w. status prawny niekatolików spoza kręgu szlachty zależał od regionalnych i lokalnych władz. Podobnie sprawy miały się z regulacją stosunków prawnych, społecznych i ekonomicznych między członkami różnych wspólnot religijnych. Ani regulacje dotyczące koegzystencji w odniesieniu do szlachty ani przywileje królewskie dla ludności żydowskiej nie odgrywały żadnej roli w kontekście latyfundium rzeszowskiego. Dlatego szlachecka władza ziemska, szczególnie ta z centrów miast, stała się trzecim forum, na którym różne osoby prawne i instytucje negocjowały zasady religijnej koegzystencji. Tym samym typ małego i średniego miasta stał się ważnym impulsem w polityce religijnej.

Projekt mierzy się z powyższymi pytaniami w formie skontekstualizowanego studium przypadku w skali mikro. Jego pierwszą część tworzy przegląd relacji między państwem a religią w nowożytnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w drugiej części zwraca się on ku rzeszowskiemu latyfundium. Jego powstanie, struktura ludnościowa, system sprawowania władzy i system gospodarczy przedstawione są w postaci krótkiego szkicu. Analiza aspektów prawnych w polityce religijnej prowadzi do sedna analizy, które tworzy siedem studiów w skali mikro dotyczących centralnych wątków trans- i międzyreligijnej komunikacji w Rzeszowie. Są to: kwestia prawomocności, bezpieczeństwo i solidarność, hierarchie i respekt, socjoekonomiczne mechanizmy odgraniczenia i wzajemnych wpływów, zwyczaje i moralność, chrześcijańska i żydowska pobożność, jak również dysonans religijny. W podsumowaniu zawarte są osadzone w regionalnej perspektywie porównawczej rozważania dotyczące potencjału, jaki kryje się w miejskiej konstytucji dla integracji różnorodności religijnej.


Europejski i globalny wymiar polskich rozliczeń z przeszłością w XX/XXI w. (projekt habilitacyjny)

dr. Paulina Gulińska-Jurgiel

Projekt badawczy analizuje aspekty ciągłości i zerwania, nakładanie się i transfer wiedzy i doświadczeń na płaszczyźnie europejskiej i globalnej, jakie składają się na proces rozliczeń z przeszłością w Polsce. Projekt obejmuje chronologicznie długi okres od pierwszej połowy XX w. do XXI w., analizując zarówno rozliczenia z wojennymi zbrodniami reżimu narodowosocjalistycznego w okresie po 1945 r. jak i rozliczenie z okresem komunizmu w Polsce po 1989 r. Analiza koncentruje się przy tym na prawnym aspekcie rozliczeń ze zbrodniami obydwu dyktatur. Metodycznie projekt opiera się na dwóch interdyscyplinarnych koncepcjach: za pomocą badań z dziedziny Transitional Justice poddane zostaną krytycznej analizie karne i cywilno-prawne modele rozliczeń z dyktatorskim bezprawiem, jakie miały zastosowanie w okresie politycznej transformacji. Natomiast kulturoznawczy paradygmat translational studies wspiera analizę procesów przekazywania, przyswajania i praktycznego zastosowania zagranicznych koncepcji i praktycznych rozwiązań w procesie rozliczeniowym.

Na płaszczyźnie empirycznej projekt zwraca się ku aktorom wydarzeń i instytucjom. Jeśli chodzi o lata 1945-1989 koncentruje się on na analizie działalności Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich/Hitlerowskich i jej współpracy z instytucjami zagranicznymi. W odniesieniu do okresu około i po 1989 r. analizie poddane zostaną amerykański projekt Justice in Times of Transition, a także tzw. europejskie sieci międzyinstutucjonalne, koncentrujące się na rozliczeniach z przeszłością, jakie powstały na początku lat 2000-ych. Celem tej części projektu jest uwzględnienie globalnego i kontynentalnego wymiaru polskich rozliczeń z przeszłością. Tym samym projekt szczególną uwagę poświęca wielowątkowym narracjom dotyczącym własnej przeszłości okresu dyktatur, a także powiązaniom międzynarodowym, które w skoncentrowanym wokół paradygmatu narodowego i nacechowanym politycznie procesie samoidentyfikacji, zostają często zepchnięte na margines dyskursu publicznego.

Stan prac nad projektem: W obecnym stadium prace nad projektem koncentrują się na jego chronologicznie pierwszej części, tj. okresie między 1945 a 1989 r. W trakcie dwumiesięcznej kwerendy badawczej w Warszawie (Archiwum Akt Nowych, Instytut Pamięci Narodowej) zebrany został obszerny korpus materiałów źródłowych dot. Głównej Komisji, jak również Polskiej Misji Wojskowej Badania Zbrodni Wojennych w Niemczech. Kolejnym krokiem będzie kwerenda w Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen w Ludwigsburgu, pobyt planowany jest na lato 2016 r. Po zakończeniu tych prac kwerendalnych rozpoczną się badania poświęcone okresowi po 1989 r.

 

 


Przedstawiciele mniejszości etnicznej, czy raczej zaangażowani obywatele? Żydzi w miejskich parlamentach Drugiej Rzeczypospolitej Polskiej (Kraków, Poznań, Warszawa)

dr. Hanna Kozińska-Witt
(Gerda Henkel Stiftung)

Celem projektu jest przebadanie działalności żydowskich radnych w radach miejskich trzech gmin wielkomiejskich w okresie międzywojennym. Analiza koncentruje się na przesłankach, motywacjach, sposobach działania i ograniczeniach ich działalności.

Na początku należało naszkicować ramy prawne tego zaangażowania. Ponieważ każda z rozpatrywanych gmin znajdowała się w przeszłości na terenie innego państwa zaborczego, a tym samym w polu odziaływania odmiennych tradycji prawnych i zwyczajowych, więc wpływało to na zasadniczo różne traktowanie zarówno samorządności, jak i udziału Żydów w polityce komunalnej w konkretnych gminach. Kontynuacja tych odmienności charakteryzowała cały okres istnienia Drugiej Rzeczypospolitej. W dalszej kolejności należało przeanalizować, w jaki sposób demokratyzacja życia politycznego wpłynęła na strukturę społeczną i orientacje radnych żydowskich oraz ukierunkowanie ich samorządowych prac. Analizę dopełnia próba odzwierciedlenie wpływu ujednolicenie prawa administracyjnego w roku 1933 na wzmożenia interwencjonizmu i nacjonalizmu gospodarczego na poziomie komunalnalnym i znaczenie tych procesów dla prac przedstawicieli Żydów w samorządzie.


Zarządca spuścizny Ringelbluma. Żydowski Instytut Historyczny i postrzeganie Szoa (1947-1989)

Dr. des. Stephan Stach

Celem projektu jest przebadanie na przykładzie Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, jak analizowano Szoa w socjalistycznej Polsce, oraz jak wpłynęło to na postrzeganie Szoa w Polsce i innych krajach socjalistycznych oraz na Zachodzie. Instytut był w obozie politycznym zdominowanym przez Związek Radziecki jedyną placówką naukową, zajmującą się badaniem Szoa. Oprócz tego instytut analizował wzajemne stosunki polsko-żydowskie, na które w istotnym stopniu wpłynęła właśnie Zagłada. Poznanie historii tej placówki pozwoli przeanalizować rozwój badań na obu polach. Owocem projektu ma być publikacja monograficzna.

W okresie sprawozdawczym zajmowałem się dalszą konceptualizacją projektu oraz lekturą nowszej literatury przedmiotu (co zaowocowało publikacją kilku recenzji - patrz lista publikacji). W czasie kwerendy badawczej przejrzałem zbiory następujących archiwów: w Warszawie Żydowskiego Instytutu Historycznego, Archiwum Akt Nowych i Instytutu Pamięci Narodowej; w Izraelu archiwum Kibucu Bojowników Getta, Yad Vashem i Centralnego Archiwum Historii Żydów oraz w Nowym Jorku zbiory archiwalne YIVO i American Jewish Historical Society.

 


Granice fantomowe w Europie Środkowo-Wschodniej, druga faza finansowania: cyrkulacja i komunikacja; projekt cząstkowy "wyobrażenia przestrzeni - przestrzenie działania: regiony graniczne Polski w XX wieku"

PD dr Kai Struve
(Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych - BMBF)

Niniejszy projekt cząstkowy będący częścią projektu zbiorowego "Granice fantomowe w Europie Środkowo-Wschodniej" instytucjonalnie umiejscowiony jest w Centrum im. Aleksandra Brücknera. W trakcie drugiej fazy finansowania tego projektu zbadana zostanie problematyka dotycząca znaczenia granic fantomowych. Praca opierać się będzie na jednym studium przypadku oraz dwóch konferencjach.

1. W oparciu o przeprowadzone w trakcie pierwszej fazy finansowania studium dotyczące kształtowania się Górnego Śląska jako regionu w czasach Cesarstwa Niemieckiego oraz dwudziestolecia międzywojennego, celem studium w drugiej fazie finansowania jest analiza tego, w jaki sposób wyobrażenia o tym regionie i jego mieszkańcach wpłynęły na sytuację Górnego Śląska w PRL. Istotną cechą górnośląskiej samoświadomości, ale także postrzegania Górnego Śląska w aktualnych pracach historycznych i socjologicznych jest utrwalony stereotyp regionu pokrzywdzonego na wielu płaszczyznach. Jednakże w czasach PRLu obraz ten podlegał wielu sprzecznościom. Nie tylko regionalne struktury partyjne, opierające się na górnośląskim przemyśle ciężkim, były ważnym elementem władzy państowej, ale również inne górnośląskie instytucje miały nowe możliwości umiejscowienia regionu w polskiej historii oraz podkreślenia jego znaczenia dla polskiej tożsamości. Sprzyjała temu panująca w czasach komunizmu polityka kształtowania tożsamości narodowej koncentrująca się na robotnikach i rolinikach. W ramach drugiej fazy finansowania przeprowadzono dotychczas kwerendę źródłową oraz zbadano dostępną literaturę przedmiotu. Wyniki tej pracy zostaną zaprezentowane w artykułach naukowych.

2. Podczas konferencji Tereny, które przeminęły - nowe porządki. Spuścizna wielonarodowych imperiów a kształtowanie się państw we wschodniej Europie 1917-1923, (Vergangene Räume - Neue Ordnungen. Das Erbe der multinationalen Reiche und die Staatsbildung im östlichen Europa 1917-1923), która zorganizowana została wraz z Centrum Interdyscyplinarnych Studiów o Polsce na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą i odbyła się w dn. 14-15 października 2015 r. we Frankfurcie nad Odrą, omówiona została kwestia zależności pomiędzy terytorialnymi i społeczymi wyobrażeniami o nowym porządku w procesie kształtowania się państw po I wojnie światowej. Omawiane były również pytania dotyczące narodowych, międzynarodowych, ale także regionalnych i lokalnych instytucji, biorących udział w tym procesie. Ponadto przedyskutowany został także wkład tych instytucji w proces kształtowania się państw oraz rola, jaką odgrywały doświadczenia z okresu imperium w tym procesie. Ważną kwestię stanowiło również pytanie o minione sposoby kreowania przestrzeni i ich roli w kształtowaniu się nowej.

3. Na konferencji pod tytułem Przestrzenie doświadczenia a horyzonty oczekiwań: Wschodnioeuropejskie diaspory w trakcie zimnej wojny (Erfahrungsräume und Erwartungshorizonte: Die osteuropäischen Diasporen im Kalten Krieg), która organizowana jest wspólnie z katedrą historii Europy Południowo-Wschodniej na Uniwersytecie im. Humboldtów w Berlinie i odbędzie się w dn. 24-25 listopada 2016 r., omówiony zostanie stosunek przestrzeni doświadczeń, miejsc działania i wyimaginowanych obszarów na przykładzie różnych wschodnioeuropejskich diaspor na Zachodzie po 1945 r. W związku z tym podczas konferencji zostaną zadane pytania o znaczenie zebranych wcześniej doświadczeń, roli aktualnej sytuacji politycznej oraz funkcję przyszłych oczekiwań w stosunku do obszarów ojczyźnianych jako czynników determinujących działalność polityczną w krajach zachodnich po 1945 r.